WPŁYW RASY RODZINY WYCHOWUJĄCEJ NA CECHY MORFOLOGICZNE I ANATOMICZNE MATEK PSZCZELICH
tekst: Anna Król, Leon Bornus
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXI, 1977 — Anna Król, Leon Bornus
strona 95PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXI GRUDZIEŃ 1977
Anna Król, Leon Bornus
Pszczelniczy Zakład Doświadczalny, Oddział Pszczelnictwa
WPROWADZENIE
Powszechnie wiadomo, że rodzaj pokarmu, poddanego larwom pszczelim zaraz po wylęgu z jaja, decyduje o postaci płciowej pszczół. Według Geringa (1968) różny skład mleczka pszczelego powoduje duże zróżnicowanie w rozwoju osobniczym pszczół. Zależnie od składu chemicznego tego produktu można uzyskać pszczoły robotnice albo matki albo formy pośrednie, które w warunkach naturalnych nie są zdolne do życia.
W literaturze brak dostatecznie dokładnych danych na temat składu chemicznego mleczka pszczelego, produkowanego przez różne rasy pszczół. Wiadomo bowiem, że w obrębie rasy Apis florea i Apis dorsata pszczoły robotnice, matki i trutnie znacznie różnią się między sobą.
Podobnie i u ras występujących w Europie spotyka się pewne różnice w wyglądzie poszczególnych osobników danej postaci płciowej.
W praktycznej hodowli matek pszczelich zachodzi pytanie, czy pszczoły karmicielki jednej rasy mogą wpływać na zmianę cech morfologicznych u osobników innej rasy.
PRZEGLĄD LITERATURY
Dostępna literatura na temat wpływu rodziny wychowującej na morfologiczne, anatomiczne i użytkowe cechy matek pszczelich jest dość skąpa i nie określa zagadnienia jednoznacznie. Smaragdowa (1960) podaje,
strona 96że długość języczka u pszczół środkowoeuropejskich zmienia się, jeżeli karmicielkami są pszczoły kaukaskie. Podobne badania prowadziła Andrejewa (1961), używając pszczół gruzińskich i baszkirskich. Matki gruzińskie wychowane przez pszczoły rasy baszkirskiej różniły się swoim wyglądem od matek wychowanych w rodzinach pszczół własnej rasy. Biłasz (1962) stwierdził, że matki wychowane przez karmicielki pnia zarodowego przekazują swojemu potomstwu cechę długości języczka odpowiednią dla pnia zarodowego. Kiedy jednak larwy mateczne z czerwiu pnia zarodowego były karmione przez pszczoły innych rodzin długości języczka uległa zmianie.
Bardziej szczegółowe badania prowadziła Burmistrowa (1965), która wykazała, że żywicielki kaukaskie wywierają wpływ na zwiększenie liczby rurek jajnikowych u wychowanych przez nie matek rasy środkowo-europejskiej, natomiast odwrotnej zależności autorka nie stwierdziła. Równolegle z Burmistrową na podobnym materiale badania prowadziła Andrejewa (1965). Matki rasy środkowo-europejskiej były wychowywane przez pszczoły gruzińskie i odwrotnie. Autorka stwierdziła różnice w wyglądzie matek w zależności od żywicielek, przy czym zmienność ta nie przekraczała zmienności występującej w obrębie danej rasy.
Podobne badania prowadził Zadie (1971) na pszczołach rasy szarej górskiej kaukaskiej i żółtej nizinnej, utrzymywanej na subtropikalnych terenach Azerbejdżanu. Matki jednej rasy czerwiły w rodzinach drugiej rasy. Badania wykazały, że pszczoły odmiennej rasy upodabniają się do pszczół rodziny wychowującej. Autor uważa, że jest to spowodowane mleczkiem pszczelim podawanym larwom w czasie ich wychowu.
Według badań Örösi Pala (1964) na jakość matek wpływa wiek larwy użytej do wychowania. Ponadto wielu badaczy uważa, że o wartości matki decyduje jej ciężar. Jedni (Awietisjan 1966), Rachmatowa (1967), Ziedorowa (1968) cyt. za Tiriszinem i Szmelewą (1974), Woyke (1971), Taranow (1973) i Hideszel (1973) uważają, że ciężar matki jest ściśle związany z liczbą rurek jajnikowych. Udowodnili oni bowiem, że cięższa matka ma więcej rurek jajnikowych i tym samym składa ona więcej jajeczek. Według badań innych (Tiriszina i Szmelewa 1974) nie ma zależności między ciężarem ciała matki a liczbą rurek jajnikowych. Tezę swą autorki oparły na wynikach badań, w których matki rasy szarej górskiej kaukaskiej ważące średnio 167 mg, miały 329 rurek jajnikowych, podczas gdy matki rasy kaukaskiej, które ważyły 231 mg, miały 296 rurek.
Zachowel (1971) uważa, że ciężar ciała zmienia się z wiekiem, a szczególnie przez pierwsze dwa dni życia, kiedy matka traci około 21% swego pierwotnego ciężaru ciała. Według Taranowa (1973) zmniejszenie się ciężaru ciała matki zachodzi do piątego dnia po wylęgu i wynosi średnio 7,3 mg dziennie. Z innych badań Taranowa (1973) wynika,
strona 97że ciężar matki zależy od rasy, przy czym największe są matki włoskie, mniejsze środkowo-europejskie, a najmniejsze kaukaskie. Woyke (1974) stwierdził różnice rasowe w liczbie rurek jajnikowych. Niższą liczbę rurek jajnikowych posiadają według tego autora pszczoły czystej rasy krajowej, a wyższą matki rasy kaukaskiej i kraińskiej.
MATERIAŁ I METODY
Badania prowadzone w latach 1974—75 w pasiece Pszczelniczego Zakładu Doświadczalnego OPIS Górna Niwa w Puławach. Wychów matek prowadzono w ulach typu Dadant. Wybrane rodziny o wyrównanej sile na 13 plastrach, z przewagą pszczół młodych, dzielono „na pół lotu”, pozostawiając w odkładzie matkę i część pszczoły lotnej. W nowej rodzinie zakładano hodowlę matek w obecności pszczół młodych, jednego plastra czerwiu odkrytego, na którym larwy były starsze niż trzydniowe i dwu- plastrów czerwiu krytego z wylęgającymi się pszczołami. Karmicielkami każdej z trzech ras matek (kaukaskiej, kraińskiej i krajowej) były mieszańce pszczół kaukaskich i kraińskich z pszczołą miejscową, oraz pszczoły czystej rasy krajowej.
W 1975 r., oprócz wymienionych żywicielek, karmicielkami hodowanych trzech ras matek były pszczoły czystej rasy kaukaskiej i czystej rasy kraińskiej. Pszczoły kaukaskie pochodziły od matek importowanych z Krasnej Polany, a pszczoły kraińskie od matek importowanych z Austrii. Pszczoły rasy miejscowej, zwane krajowymi, pochodziły z linii „Sudecka”.
Larwy mateczne do wychowu matek w obydwu latach badań pochodziły stale z tych samych rodzin zarodowych. Do każdej rodziny wychowującej poddawano jednorazowo po 2 ramki hodowlane z 96 larwami, przy czym 32 larwy rasy kaukaskiej, 32 larwy rasy kraińskiej, 32 larwy rasy krajowej. W sezonie 1974 r. doświadczenie powtarzano 4-krotnie a w roku 1975 — wykonano tylko jedno powtórzenie. Do badań laboratoryjnych pobierano w pierwszym roku po 5 matek każdej rasy, to jest po 15 sztuk od rodziny wychowującej w każdym z 4 terminów. Od każdej z 3 rodzin pobrano po 60 matek, co w sumie stanowiło 180 matek. W 1975 r. do badań pobrano po 10 matek każdej rasy, to jest po 30 matek z jednej rodziny, co w sumie uczyniło 150 matek. Ogółem przebadano 330 matek pszczelich.
W obydwu latach badań larwy do wychowu matek przekładano do sztucznych miseczek woskowych na odpowiednie (zgodnie z wymaganiami doświadczenia) mleczko, pobierane od młodych jednodniowych larw i rozcieńczone wodą destylowaną.
Larwy do doświadczeń brano w bardzo wyrównanym wieku, gdyż matkę w każdej z 3 rodzin zarodowych zamykano pod kołpak na plastrze
strona 98na okres 6 godzin. Po 72 godzinach od uwolnienia matki przenoszono larwy spod kołpaka na ramki hodowlane. Następnie, po 6-ciu godzinach od osierocenia rodzin wychowujących, larwy mateczne poddawano do tych rodzin.
Dorosłe osobniki ważono na wadze torsyjnej bezpośrednio po wyjściu z matecznika, przy czym w sezonie 1974 r. matki do ważenia pobierano bezpośrednio z rodziny wychowującej. W 1975 r. celem dokładnego uchwycenia momentu wylęgania się matek, przenoszono ramki hodowlane z 15-dniowymi matecznikami do cieplarki o temp. 34,5°C i 80% wilgotności. Matki po zważeniu znakowano różnymi kolorami farby „nitro”, celem dokładnego odniesienia ciężaru ciała do dalszych badanych cech.
Pozyskane matki konserwowano w 70% spirytusie. Następnie ogólnie stosowanym sposobem preparowano matki i mierzono u nich długość oraz szerokość prawego i lewego jajnika. Przed zmierzeniem jajników preparaty barwiono eozyną. Pomiary długości jajników wykonano bez ich prostowania. Szerokość jajnika mierzono w dolnej szerszej części. Umieszczone w płynie fizjologicznym rurki jajnikowe dokładnie rozdzielano pod mikroskopem i ustalano ich liczbę oddzielnie w prawym i oddzielnie w lewym jajniku. Dalsze pomiary obejmowały szerokość III i IV tergitu odwłokowego oraz wartość indeksu kubitalnego. Przygotowanie preparatów oraz pomiar tych cech dokonano według metody przyjętej w Oddziale Pszczelnictwa Instytutu Sadownictwa (Bornus, Demianowicz, Gromisz 1966).
Wyniki opracowano statystycznie metodą analizy wariancji, zgodnie z układem doświadczeń. Analizę statystyczną dla procentu przyjętych larw i procentu wychowanych matek wykonano na wartościach przekształconych według transformacji kątowej Freemana-Tukeya. Pozostałe cechy analizowano na wynikach bezpośrednich a w tabelach podano wartości średnie.
Do porównania ostatecznych średnich użyto testu Duncana przy poziomie wiarogodności α = 0,05. Wartości różniące się między sobą istotnie oznaczono w tabelach różnymi literami alfabetu.
WYNIKI
Wpływ rasy rodziny wychowującej na procent przyjętych larw i wychowanych matek pszczelich.
Przy poddawaniu wychowującej rodzinie pszczelej jednorazowo 96 larw do wychowu matek, przyjmowanych było w roku 1974 średnio około 54% larw, a w 1975 około 65% (tab. 1). Liczba ostatecznie wychowanych matek była nieco mniejsza niż przyjętych larw i wynosiła średnio w pierwszym roku badań około 44%, a w drugim roku około
strona 99Tabela 1 Procent larw pszczelich przyjętych do wychowu matek przez rodziny wychowujące pszczoły różnych ras i ich mieszańce Percent of bee larvae adopted for queen rearing by different bee races and their hybrids
| Rok badań / Year of investigation | Rasy pszczół żywicielek / Races of nursering bees | Ogólna liczba podanych larw | Rasy poddawanych larw / Race of larve: kaukaskie A.m. caucasica | Rasy poddawanych larw / Race of larve: kraińskie A.m. carnica | Rasy poddawanych larw / Race of larve: krajowe A.m. mellifica | Średnio / Average |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1974 | Krajowe czystej rasy A.m.mellifica | 384 | 24,2 | 22,0 | 26,0 | 24,1 a* |
| Kaukaskie × krajowe A.m.caucasica A.m.mell. | 384 | 70,3 | 74,2 | 56,2 | 66,7 b1 | |
| Kraińskie × krajowe A.m.carnica A.m.mell. | 384 | 73,4 | 69,0 | 69,0 | 70,8 b2 | |
| Średnio — Average | 1152 | 56,0 a3 | 55,1 a2 | 50,4 a1 | — | |
| 1975 | Kaukaskie czystej rasy A.m.caucasica | 96 | 56,2 | 38,0 | 63,0 | 52,4 a2b1 |
| Krainka czystej rasy A.m.carnica | 96 | 65,0 | 56,0 | 69,0 | 63,3 b1a2 | |
| Krajowa czystej rasy A.m.mellifica | 96 | 31,2 | 34,3 | 31,2 | 32,2 a1 | |
| Kaukaskie × krajowe A.m.caucasica A.m.mell. | 96 | 75,0 | 94,0 | 81,2 | 83,4 b3 | |
| Kraińskie × krajowe A.m.carnica A.m.mell. | 96 | 91,0 | 56,2 | 84,3 | 77,2 b2 | |
| Średnio — Average | 480 | 63,7 a2 | 55,7 a1 | 65,7 a3 |
- — Wartości różniące się między sobą istotnie oznaczone literami alfabetu natomiast cyfry przy literach szeregują wielkości wyniku wewnątrz klasy. The significantly different values are marked by different alphabetical letters.
Tabela 2 Procent uzyskanych matek pszczelich różnych ras przez rodziny wychowujące różnych ras i ich mieszańców Percent of obtained bee queen of different races by different bee races rearing and their hybrids
| Rok badań / Year of investigation | Rasy pszczół żywicielek / Race of nursering bees | Ogólna liczba poddanych larw | Rasy poddanych larw / Race of larve: kaukaskie A.m. caucasica | Rasy poddanych larw / Race of larve: kraińskie A.m. carnica | Rasy poddanych larw / Race of larve: krajowe A.m. mellifica | Średnio / Average |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1974 | Krajowe czystej rasy A.m.mellifica | 384 | 18,0 | 19,0 | 18,0 | 18,3 a |
| Kaukaskie × krajowe A.m.caucasica A.m.mell. | 384 | 59,0 | 63,0 | 45,0 | 55,7 b1 | |
| Kraińskie × krajowe A.m.carnica A.m.mell. | 384 | 67,1 | 51,0 | 60,1 | 59,4 b2 | |
| Średnio — Average | 1152 | 48,0 a3 | 44,3 a2 | 41,0 a1 | — | |
| 1975 | Kaukaskie czystej rasy A.m.caucasica | 96 | 38,0 | 31,2 | 56,2 | 41,8 a2b1 |
| Krainka czystej rasy A.m.carnica | 96 | 59,0 | 47,0 | 59,3 | 55,1 b1a2 | |
| Krajowa czystej rasy A.m.mellifica | 96 | 25,0 | 31,2 | 28,1 | 27,1 a1 | |
| Kaukaskie × krajowe A.m.caucasica A.m.mellifica | 96 | 69,0 | 81,2 | 75,0 | 75,1 cb2 | |
| Kraińskie × krajowe A.m.carnica A.m.mellifica | 96 | 78,1 | 50,0 | 81,2 | 69,8 b2c | |
| Średnio — Average | 480 | 53,8 a2 | 48,1 a1 | 60,0 a3 | — |
52% (tab. 2). Różnice między latami należy tłumaczyć głównie warunkami pogody — lato w 1974 r. było chłodne i deszczowe, a w 1975 r. było ono bardzo ciepłe i słoneczne. Należy dodać, że różnice w procencie przyjmowanych larw i wychowanych matek, zależnie od warunków pogody, zaznaczyły się także pomiędzy seriami doświadczeń w obrębie sezonu.
W pierwszym roku badań, kiedy żywicielami poddawanych larw trzech ras pszczół (kaukaskiej, kraińskiej i krajowej) były rodziny pszczele czystej rasy krajowej oraz mieszańce kaukaskich z krajowymi i kraińskich z krajowymi, nie stwierdzono interakcji rasa larwy × rasa żywiciela .Oznacza to, że larwy każdej rasy były mniej więcej jednakowo liczebnie przyjmowane i wychowywane do stadium imago matki przez pszczoły żywicielki danej rasy. Z punktu widzenia analizy statystycznej to samo należy powiedzieć o wynikach z roku 1975, kiedy oprócz pszczół żywicielek badanych w 1974 r. były jeszcze żywicielki robotnice czystej rasy kaukaskiej i czystej rasy kraińskiej (tab. 1 i 2). Można jednak dopatrywać się pewnej tendencji do lepszego nieco przyjmowania larw i wychowu matek rasy kraińskiej przez pszczoły mieszańce tej rasy z pszczołmai krajowymi. Natomiast wyraźnie niższy procent przyjętych larw i wychowanych matek kraińskich uzyskano od rodzin wychowujących u pszczół czystej rasy kaukaskiej w 1975 r.
Biorąc pod uwagę średnie ogólne stwierdzić należy, że najlepsze rezultaty w przyjmowaniu larw i wychowie matek uzyskano w obu latach badań w rodzinach wychowujących mieszańców u pszczół rasy kaukaskiej z krajowymi i kraińskiej z krajowymi, a także od pszczół czystej rasy kraińskiej. Pszczoły krajowe w obu latach przyjmowały istotnie mniej larw i mniej wychowywały matek. Jeżeli z 96 poddawanych larw pszczoły mieszańce oraz kraińskie wychowały 55—75% matek, to pszczoły krajowe zaledwie 18—27%.
WPŁYW RASY RODZINY WYCHOWUJĄCEJ NA CIĘŻAR MATEK PSZCZELICH I LICZBĘ WYKSZTAŁCONYCH U NICH RUREK JAJNIKOWYCH
Analiza statystyczna nie wykazała istotności współdziałania rasa rodziny wychowującej × rasa wychowanych matek, zarówno dla ciężaru matek (tab. 3), jak i dla badanej u nich liczby rurek jajnikowych tab. 4). Oznacza to, że rodziny wychowujące danej rasy jednakowo mniej więcej wpływały na obydwie cechy u wszystkich trzech ras wychowywanych matek.
Ciężar matek wychowywanych przez porównywanie grupy pszczół żywicielek był przeciętnie większy w ciepłym roku 1975, a mniejszy w chłodnym i deszczowym roku 1974. W obu jednak latach nie stwier-
strona 102Tabela 3 Ciężar matek pszczelich żywionych przez pszczoły różnych ras i ich mieszańce (w mg) The wieght of bee queens reared and nursed by different races and their hybrids
| Rok badań / Year of investigation | Rasy pszczół żywicielek / Races of nursering bees | Rasy poddawanych larw / A race of larve: kaukaskie A.m. caucasica | Rasy poddawanych larw / A race of larve: kraińskie A.m. carnica | Rasy poddawanych larw / A race of larve: krajowe A.m. mellifica | Średnio / Average |
|---|---|---|---|---|---|
| 1974 | Krajowe czystej rasy A.m. mellifica | 194 | 193 | 196 | 194 a1 |
| Kaukaskie × krajowe A.m. caucasica A.m. mell. | 179 | 210 | 206 | 191 a2 | |
| Kraińskie × krajowe A.m. carnica A.m. mell | 188 | 207 | 215 | 200 a3 | |
| Średnio — Average | 187 a. | 201 a1 | 205 a2 | — | |
| 1975 | Kaukaskie czystej rasy A.m. caucasica | 183 | 217 | 193 | 198 a |
| Kraińskie czystej rasy A.m. carnica | 240 | 244 | 235 | 240 c | |
| Krajowe czystej rasy A.m. mellifica | 195 | 234 | 205 | 211 b1 | |
| Kaukaskie × krajowe A.m. caucasica A.m. mell. | 206 | 225 | 206 | 212 b2 | |
| Kraińskie × krajowe A.m. carnica A.m. mell. | 213 | 227 | 202 | 214 b3 | |
| Średnio — Average | 207 a1 | 229 b | 208 a2 | — |
dzono istotnych różnic w średnim ciężarze matek wychowywanych przez pszczoły czystej rasy krajowej oraz przez mieszańce pszczół kaukaskich z krajowymi i kraińskich z krajowymi. W roku 1975, kiedy oprócz wymienionych trzech grup żywicielek uwzględniono żywicielki czystej rasy kaukaskiej i czystej rasy kraińskiej, od tych pierwszych uzyskano średnio istotnie lżejsze matki, a od drugich — istotnie cięższe. Dotyczy to oczywiście w jednakowym stopniu wszystkich 3 ras matek. Matki krainki, które w ciepłym 1975 roku charakteryzowały się większym ciężarem, były także nieco cięższe w przypadku, gdy wychowywały je rodziny pszczół kaukaskich. Natomiast to, że w chłodnym roku 1974 matki rasy kraińskiej nie różniły się ciężarem od krajowych można składać chyba na karb mniej sprzyjających warunków pogody.
Średnia liczba rurek jajnikowych wykazała w zasadzie podobną prawidłowość jak ciężar matek (tab. 4). Jedyny wyjątek stanowią matki
strona 103wychowane przez pszczoły mieszańce rasy kaukaskiej z krajową, które charakteryzowały się tak samo dużą liczbą rurek jajnikowych, jak matki wychowane przez pszczoły czystej rasy kaukaskiej.
Biorąc pod uwagę ciężar ciała matek i liczbę wykształconych u nich rurek jajnikowych można na podstawie uzyskanych wyników dokonać uszeregowania pszczół żywicielek od najlepszych do najsłabszych: kraińskie czystej rasy, mieszańce krainek z krajowymi, krajowe czystej rasy i na końcu kaukaskie czystej rasy.
Po uszeregowaniu badanych matek danej rasy od najcięższych do najlżejszych, bez uwzględniania rasy żywiciela, stwierdzono dość dużą zależność między ciężarem ciała matki a liczbą rurek jajnikowych. Ze wzrostem ciężaru ciała wzrasta na ogół liczba rurek jajnikowych (tab. 5). Zależności takiej nie stwierdzono tylko u matek rasy kraińskiej
Tabela 4 Liczba rurek jajnikowych u matek różnych ras wychowanych przez pszczoły różnych ras i ich mieszańce Average of number ovarioles of the different queen races rearing by different race of bees and their hybrids
| Rok badań / Year of investigation | Rasy pszczół żywicielek / Races of nursering bees | Rasy poddawanych larw / A race of larve: kaukaska A.m. caucasica | Rasy poddawanych larw / A race of larve: krainka A.m. carnica | Rasy poddawanych larw / A race of larve: krajowa A.m. mellifica | Średnio / Average |
|---|---|---|---|---|---|
| 1974 | Krajowe czystej rasy A.m. mellifica | 322 | 344 | 318 | 328 a1 |
| Kaukaskie × krajowe A.m. caucasica A.m. mell. | 319 | 336 | 336 | 330 a2 | |
| Kraińskie × krajowe A.m. carnica A.m. mell. | 336 | 337 | 322 | 331 a3 | |
| Średnio — Average | 325 a1 | 339 a3 | 325 a2 | — | |
| 1975 | Kaukaskie czystej rasy A.m. caucasica | 291 | 329 | 303 | 308 a |
| Kraińskie czystej rasy A.m. carnica | 339 | 345 | 339 | 341 c2 | |
| Krajowe czystej rasy A.m. mellifica | 313 | 332 | 331 | 325 b2 | |
| Kaukaskie × krajowe A.m. caucasica A.m. mell. | 312 | 328 | 329 | 323 b1 | |
| Kraińskie × krajowe A.m. carnica A.m. mell. | 334 | 339 | 349 | 341 c1 | |
| Średnio — Average | 318 a | 335 b1 | 330 b1 | — |
Tabela 5 Liczba rurek jajnikowych u matek pszczelich w zależności od ciężaru ich ciała Average number of queens ovarioles depending on weight of their body
| Ciężar matki w mg / Weight of queen in mg | 1974 r. Rasa matek / The queen race: kaukaska A.m. caucasica | 1974 r. Rasa matek / The queen race: krainka A.m. carnica | 1974 r. Rasa matek / The queen race: krajowa A.m. mellifica | 1975 r. Rasa matek / The queen race: kaukaska A.m. caucasica | 1975 r. Rasa matek / The queen race: krainka A.m. carnica | 1975 r. Rasa matek / The queen race: krajowa A.m. mellifica |
|---|---|---|---|---|---|---|
| do 180 | 317 | 340 | 315 | 290 | 312 | 288 |
| 181—200 | 331 | 337 | 331 | 304 | 331 | 326 |
| 201—220 | 337 | 342 | 322 | 339 | 340 | 332 |
| 221— i wyżej | 340 | 336 | 335 | 336 | 337 * | 352 |
| Współczynnik korelacji (v) / Corelation coefficient | 0,948 ** | —0,326 * | 0,732 ** | 0,934 ** | 0,863 ** | 0,956 ** |
| Współczynnik regresji (b) / Coefficient of regresion | 0,375 | nieistotny | 0,255 | 0,865 | 0,420 | 0,990 |
0V nieistotny XV istotny przy α = 0,2 XXV istotny przy α = 0,05
- W przydziale matek do 180 mg liczba rureczek odpowiada cięższym matkom a w ciężarze 221 powstał nowy rozdział od 250 mg w zwyż.
w 1974 r. Możliwe, że panująca w tym roku fatalna pogoda wywołała pewne zakłócenia w prawidłowości rozwoju matek tej rasy pszczół, które wywodzą się z cieplejszego klimatu niż pszczoły krajowe i kaukaskie. Chyba larwy mateczne nie znalazły w badanych w tym roku rodzinach optymalnych warunków do rozwoju.
WPŁYW RASY RODZINY WYCHOWUJĄCEJ NA DŁUGOŚĆ I SZEROKOŚĆ JAJNIKÓW MATEK PSZCZELICH
Wyniki zebrane w 1974 r. nie wykazują żadnych istotnych różnie w długości jajników, zarówno między badanymi rasami matek, jak i między grupami ich żywicieli (tab. 6). Natomiast dane dotyczące tej cechy w roku 1975 są bardzo zróżnicowane. Stwierdzono nawet istotność współdziałania rasy żywicieli × rasy matek. Tak więc matki rasy kaukaskiej miały najdłuższe jajniki wówczas, gdy żywicielami ich były pszczoły czystej rasy kraińskiej oraz mieszańce kraińskich z krajowymi i kaukaskich z krajowymi. Matki tej rasy wyhodowane w rodzinach
strona 105pszczół krajowych czystej rasy miały istotnie krótsze jajniki. Prawie tak samo krótkie jajniki miały matki kaukaskie wychowane przez pszczoły własnej rasy. Matki krajowe wykazały właściwie identyczną prawidłowość jak matki kaukaskie.
Najdłuższymi jajnikami charakteryzowały się te z nich, które były wychowane przez żywicielki kraińskie oraz mieszańce kraińskich z krajowymi i kaukaskich z krajowymi, a istotnie krótsze te, które wychowały się w rodzinie pszczół kaukaskich czystej rasy oraz w rodzinach własnej rasy.
Matki kraińskie natomiast najbardziej sprzyjające warunki do rozwoju jajników na długość miały wówczas, gdy wychowały się w rodzinach pszczół krajowych a najgorsze w rodzinach mieszańców pszczół kaukaskich z krajowymi. Wydaje się to być trochę zaskakujące. Zjawi-
Tabela 6 Długość jajników u matek różnych ras wychowanych przez pszczoły różnych ras i ich mieszańce (w mm) Length of ovaries of different queen races reared by different bees and their hybrids
| Rok badań / Year of inestigation | Rasa pszczół żywicielek / Races of nursering bees | Rasy poddawanych larw / A races of larve: kaukaskie A.m. caucasica | Rasy poddawanych larw / A races of larve: kraińskie A.m carnica | Rasy poddawanych larw / A races of larve: krajowe A.m. mellifica | Średnio / Average |
|---|---|---|---|---|---|
| 1974 | Krajowe czystej rasy A.m. mellifica | 3,84 | 3,81 | 3,72 | 3,79 a2 |
| Kaukaskie × krajowe A.m. caucasica A.m. mell | 3,52 | 3,79 | 3,70 | 3,67 a1 | |
| Kraińskie × krajowe A.m. carnica A.m. mell. | 3,78 | 3,80 | 3,79 | 3,79 a3 | |
| Średnio — Average | 3,73 a1 | 3,80 a3 | 3,73 a2 | — | |
| 1975 | Kaukaskie czystej rasy A.m. caucasica | 3,43 | 4,01 | 3,03 | 3,49 a1 |
| Kraińskie czystej rasy A.m. carnica | 4,41 | 4,08 | 3,96 | 4,15 c | |
| Krajowe czystej rasy A.m. mellifica | 3,08 | 4,65 | 33,2 | 3,68 a2b1 | |
| Kaukaskie × krajowe A.m. caucasica A.m. mell. | 4,01 | 3,85 | 3,66 | 3,84 b1a2 | |
| Kraińskie × krajowe A.m. carnica A.m. mell. | 3,94 | 4,13 | 3,56 | 3,88 b2 | |
| Średnio — Average | 3,78 b | 4,14 c | 3,51 a | — |
sko powyższe można chyba wytłumaczyć małą liczbą matek tej rasy wychowaną przez pszczoły krajowe i dużą ich liczbę wychowaną przez mieszańce pszczół kaukaskich z krajowymi (tab. 1 i 2). Chociaż w rodzinach mieszańców kraińskich matki te osiągały wysoką średnią długość 4,13 mm a i liczba matek wychowanych w tych rodzinach była bardzo wysoka. Wydaje się więc, że spowodowane jest to raczej innym czynnikiem niż liczbą matek wychowanych w jednej rodzinie.
Ogólnie biorąc matki pszczół krajowych miały w 1975 r. krótsze jajniki niż matki kaukaskie i kraińskie. Matki kraińskie pod względem długości jajnków należy właściwie postawić na równi z kaukaskimi, ponieważ średnia wartość 4,14 mm (tab. 6) byłaby prawdopodobnie niższa, gdyby z wyżej wspomnianych przyczyn dwa wyniki (4,65 i 4,01) nie były tak odległe. Mając te same względy na uwadze spodziewać się
Tabela 7 Szerokość jajników u matek pszczelich różnych ras wychowanych przez pszczoły różnych ras i ich mieszańce (mm) Width of ovarion tubule of different queen races reared by different bees and their hybrids
| Rok badań / Year of investigation | Rasy pszczół żywicielek / Race of nursering bees | Rasy poddawanych larw / A race of larve: kaukaskie A.m. caucasica | Rasy poddawanych larw / A race of larve: kraińskie A.m. carnica | Rasy poddawanych larw / A race of larve: krajowe A.m. mellifica | Średnio / Average |
|---|---|---|---|---|---|
| 1974 | Krajowe czystej rasy A.m. mellifica | 1,52 | 1,56 | 1,50 | 1,52 a |
| Kaukaskie × krajowe A.m. caucasica A.m. mell. | 1,53 | 1,67 | 1,62 | 1,60 b1 | |
| Kraińskie × krajowe A.m. carnica A.m. mell. | 1,60 | 1,72 | 1,62 | 1,64 b2 | |
| Średnio — Average | 1,55 a1 | 1,65 a3 | 1,58 a2 | — | |
| 1975 | Kaukaskie czystej rasy A.m. caucasica | 1,41 | 1,55 | 1,51 | 1,49 a2 |
| Kraińskie czystej rasy A.m. carnica | 1,54 | 1,61 | 1,68 | 1,61 b2 | |
| Krajowe czystej rasy A.m. mellifica | 1,54 | 1,58 | 1,50 | 1,48 a1 | |
| Kaukaskie × krajowe A.m. caucasica A.m. mell. | 1,56 | 1,51 | 1,61 | 1,56 a3b1 | |
| Kraińskie × krajowe A.m. carnica A.m. mell. | 1,54 | 1,62 | 1,65 | 1,60 b1a3 | |
| Średnio — Average | 1,52 a1. | 1,54 a2 | 1,59 a3. | — |
należy, że przeciętna długość jajników, wynosząca (3,49 mm) dla wszystkich matek wychowanych przez pszczoły żywicielki czystej rasy kaukaskiej, byłaby mniejsza. Również mniejsza (niż — 3,68 mm) byłaby przeciętna długość jajników dla wszystkich trzech ras matek wychowanych przez pszczoły żywicielki czystej rasy krajowej, gdyby one wychowały tak samo dużą liczbę matek jak pszczoły kraińskie czy mieszańce kraińskich z krajowymi oraz kaukaskich z krajowymi. Można zatem ogólnie stwierdzić, że najlepszymi żywicielkami dla matek, biorąc pod uwagę długość ich jajników, były pszczoły czystej rasy kraińskiej oraz mieszańce kraińskich z krajowymi i kaukaskich z krajowymi. Pszczoły czystej rasy kaukaskiej i krajowej wychowały matki o krótszych jajnikach.
Matki pszczele trzech badanych ras nie wykazały większego zróżnicowania pod względem szerokości jajników (tab. 7). Natomiast grupy rasowe pszczół żywicielek wywierały pewien istotny wpływ na szerokość jajników u wychowanych matek, niezależnie od ich rasy. Nieco szersze jajniki miały matki wychowane przez pszczoły czystej rasy kraińskiej oraz przez mieszańce kraińskich z krajowymi i kaukaskich z krajowymi, niż matki wychowane przez pszczoły krajowe i kaukaskie.
WPŁYW RASY RODZINY WYCHOWUJĄCEJ NA SZEROKOŚĆ III I IV TERGITU ODWŁOKOWEGO ORAZ NA INDEKS KUBITALNY MATEK PSZCZELICH
Nie stwierdzono istotnego wpływu rasy rodziny wychowującej na szerokość III i IV tergidu odwłokowego wychowywanych matek pszczelich w obu latach badań (tab. 8). Występowały tylko naturalne różnice między rasami matek najszersze tergity miały matki krainki, średnie — krajowe, a najwęższe — kaukaskie.
Indeks kubitalny matek pszczelich badanych w 1974 r. nie wykazywał również istotnego zróżnicowania (tab. 9). Natomiast w roku 1975 największe wartości indeksu kubitalnego miały matki krajowe, średnie — kaukaskie, a najmniejsze — kraińskie, co jest zgodne z ich właściwościami rasowymi.
W roku 1975 stwierdzono istotność interakcji rasa żywiciela × rasa matki w zakresie indeksu kubitalnego. Matki kraińskie miały w zasadzie podobny indeks kubitalny, niezależnie w jakich rasowo rodzinach pszczelich były wychowane. Matki kaukaskie wykazały pewne zróżnicowanie wartości tej cechy w zależności od rasy pszczół rodzin wychowujących. Najwyższy indeks kubitalny miały one wtedy, gdy żywicielkami ich były mieszańce pszczół kaukaskich z krajowymi, a najniższy — gdyż żywicielkami ich były pszczoły czystej rasy kraińskiej. Największe zróżnicowanie pod wpływem rasy żywiciela wykazał indeks kubitalny
strona 108u matek krajowych. Najwyższą wartością tej cechy charakteryzowały się matki wychowane w rodzinach mieszańców pszczół kaukaskich z krajowymi, podobnie jak matki kaukaskie, a najniższą — wychowane w rodzinach pszczół własnej rasy.
Rozpatrując wartości przeciętne indeksu kubitalnego dla poszczególnych grup rasowych żywicieli, niezależnie od rasy matek stwierdzić należy, że matki wychowane w rodzinach mieszańców pszczół kaukaskich z krajowymi miały najwyższą wartość indeksu kubitalnego, a matki wychowane w rodzinach pszczół krajowych — najniższą. Matki wychowane w rodzinach pszczół kaukaskich, kraińskich oraz mieszańców kraińskich z krajowymi charakteryzowały się pośrednią wartością indeksu kubitalnego.
Tabela 8 Szerokość trzeciego i czwartego tergitu odwłokowego u matek różnych ras wychowanych w rodzinach pszczół różnych ras i ich mieszańców Width af third and the fourth tergite of abdomen of different queen races reared in bee colonies of different races and their hybrid
| Rok badań / Year of investigation | Rasa pszczół żywicielek / Races of nursering bees | Rasy poddawanych larw / A race of larve: kaukaskie A.m. caucasica | Rasy poddawanych larw / A race of larve: kraińskie A.m. carnica | Rasy poddawanych larw / A race of larve: krajowe A.m. mellifica | Średnio / Average |
|---|---|---|---|---|---|
| 1974 | Krajowe czystej rasy A.m. mellifica | 6,43 | 6,43 | 6,44 | 6,44 a1 |
| Kaukaskie × krajowe A.m. caucasica A.m. mell. | 6,38 | 6,54 | 6,56 | 6,48 a2 | |
| Kraińskie × krajowe A.m. carnica A.m. mell. | 6,36 | 6,58 | 6,53 | 6,49 a3 | |
| Średnio — Average | 6,39 a | 6,51 b2 | 6,51 b1 | — | |
| 1975 | Kaukaskie czystej rasy A.m. caucasica | 6,22 | 6,57 | 6,48 | 6,42 a1 |
| Kraińskie czystej rasy A.m. carnica | 6,38 | 6,57 | 6,58 | 6,51 a5 | |
| Krajowe czystej rasy A.m. mellifica | 6,42 | 6,60 | 6,29 | 6,44 a2 | |
| Kaukaskie × krajowe A.m. caucasica A.m. mell. | 6,41 | 6,61 | 6,47 | 6,50 a4 | |
| Kraińskie × krajowe A.m. carnica A.m. mell. | 6,41 | 6,58 | 6,35 | 6,45 a3 | |
| Średnio — Average | 6,37 a | 6,59 c | 6,44 b | — |
Tabela 9 Indeks kubitalny u matek różnych ras wychowanych w rodzinach pszczół różnych ras i ich mieszańców. Value of cubital index of the different queens-races reared by bee colonies of different races and their hybrids
| Rok badań / Year of investigation | Rasy pszczół żywicielek / Race of nursering bees | Rasy poddanych larw / A race of larve: kaukaskie A.m. caucasica | Rasy poddanych larw / A race of larve: kraińskie A.m. carnica | Rasy poddanych larw / A race of larve: krajowe A.m. mellifica | Średnio / Average |
|---|---|---|---|---|---|
| 1974 | Krajowe czystej rasy A.m. mellifica | 46,4 | 37,4 | 49,0 | 47,6 a1 |
| Kaukaskie × krajowe A.m. caucasica A.m. mell. | 48,0 | 50,0 | 48,3 | 48,8 a2 | |
| Kraińskie × krajowe A.m. carnica A.m. mell. | 52,0 | 49,0 | 52,4 | 51,1 a3 | |
| Średnio — Average | 48,8 a2 | 48,8 a1 | 49,5 a3 | — | |
| 1975 | Kaukaskie czystej rasy A.m. caucasica | 46,5 | 37,0 | 52,1 | 45,2 b2 |
| Kraińskie czystej rasy A.m. carnica | 37,2 | 38,3 | 53,4 | 43,0 a2b1 | |
| Krajowe czystej rasy A.m. mellifica | 44,1 | 38,3 | 42,0 | 41,5 a1 | |
| Kaukaskie × krajowe A.m. caucasica A.m. mell. | 49,8 | 39,2 | 58,3 | 49,1 c | |
| Kraińskie × krajowe A.m. carnica A.m. mell. | 42,7 | 41,8 | 48,7 | 44,4 b1a2 | |
| Średnio — Average | 44,1 b | 38,9 a | 50,9 c | — |
DYSKUSJA
W wyniku przeprowadzonych badań na ogół potwierdzono dane z literatury, że rasa rodziny wychowującej wywiera wpływ na cechy morfologiczne i anatomiczne, a tym samym zapewne i na cechy użytkowe pielęgnowanych matek pszczelich. Pewne niezgodności występują raczej w szczegółach. Nie potwierdzono na przykład danych Burmistrowej, że żywicielki kaukaskie wpływają na zwiększenie liczby rurek jajnikowych u wychowanych przez nie matek środkowo-europejskich, do których należy nasza pszczoła krajowa. Nasze wyniki są pod tym względem raczej sprzeczne z wynikami Burmistrowej.
Udowodniona prosta zależność liczby rurek jajnikowych od ciężaru ciała matki jest zgodna z ogólnie panującymi poglądami, opartymi zresztą
strona 110na badaniach naukowych, m.in. Awietisiana 1966, Rachmatowa 1967, Ziedowa 1968, Woyke 1971, Hideszela 1973, Taranowa 1973. Ponadto fakt, że zależność ta wystąpiła w obrębie każdej z badanych ras matek, a raczej nie było jej przy uszeregowaniu ras matek według ich wagi, wyjaśnia pozornie tylko odmienne od ogólnych poglądy Tiriszinej i Szmielewej, które chciałyby, aby zawsze, nie uwzględniając czynnika rasy, lżejsze matki miały mniejszą liczbę rurek jajnikowych a większe więcej rurek.
W tym świetle nie możemy naszych wyników uważać za sprzeczne z danymi Woykego, który stwierdził, że matki krajowe miały mniejszą liczbę rurek jajnikowych niż matki kaukaskie. Stwierdzoną przez nas odwrotną tendencję należy tłumaczyć tym, że pracowaliśmy na innym materiale pszczoły krajowej, i innej kaukaskiej.
Fakt, że matki cięższe o większej liczbie rurek jajnikowych oraz o nieco dłuższych i szerszych jajnikach uzyskiwano w żywicielskich rodzinach ras pszczół z natury swej większych (kraińskich, krajowych oraz mieszańców kraińskich z krajowymi i kaukaskich z krajowymi), a mniej dorodne od żywicielskich rodzin mniejszych rozmiarami ciała pszczół kaukaskich, dowodzić może słuszność poglądów Zadie, według którego pszczoły odmiennej rasy upodabniają się do pszczół rodziny wychowującej. Przyczyna tego zjawiska leży zapewne głównie w jakości pokarmu, jak to się powszechnie uważa. Potwierdzają to niejako dane naszych wyników, z których widać, że dorodność matek pszczelich nie zależy od ich liczby, jaka jest wychowana w rodzinie żywicielskiej. Wydaje się jednak, że zagadnienie powyższe wymaga sprawdzenia.
Stwierdzenie przez nas, że w porównaniu z pszczołami czystej rasy krajowej mieszańce pszczół kraińskich z krajowymi i kaukaskich z krajowymi, a także pszczoły czystej rasy kraińskiej są zdolne wychować o ponad 100% więcej dorodnych matek każdej z trzech badanych ras (krajowej, kraińskiej i kaukaskiej), jest bardzo ważne. Pozwala ono postawić praktyczny wniosek, że właśnie pszczół mieszańców i pszczół kraińskich należy używać jako żywicielek przy produkcji matek pszczelich. Pszczoły kaukaskie czystej rasy, podobnie jak pszczoły krajowe, mniej się do tego nadają i nie tylko z powodu małej liczby wychowywanych matek, lecz i z powodu uzyskiwania w ich rodzinach matek lżejszych, z mniejszą liczbą rurek jajnikowych oraz o nieco krótszych i węższych jajnikach, a więc produkcyjnie zapewne gorszych.
PODSUMOWANIE I WNIOSKI
W wyniku przeprowadzonych badań udowodniono, że w obrębie każdej z badanych ras pszczół (krajowa, kraińska i kaukaska) istnieje prosta zależność między ciężarem ciała matek a liczbą wykształconych
strona 111u nich rurek jajnikowych. Ponadto cięższe matki mają na ogół nieco dłuższe i nieco szersze jajniki, wobec czego, zgodnie z ogólnie panującą opinią, są one produkcyjnie lepsze.
Stwierdzono, że środowisko rasowe rodziny wychowującej wywiera duży wpływ na ciężar ciała wychowywanych matek pszczelich, a tym samym na ich cechy anatomiczne oraz częściowo także na niektóre cechy morfologiczne, jak na przykład na indeks kubitalny.
W rodzinach pszczół z natury swej większych, jak kraińskie a także krajowe, wychowywane są na ogół większe, dorodniejsze matki, a w rodzinach pszczół mniejszych, jak kaukaskie, wychowywane są matki mniejsze. Mieszańce pszczół kaukaskich z krajowymi, a zwłaszcza kraińskich z krajowymi wychowują również dorodne matki.
Istnieją znaczne różnice w ilości wychowywanych matek przez rodziny żywicielskie różnych ras pszczół i ich mieszańców. W warunkach, gdy od jednej rodziny wychowującej pszczół mieszańców kaukaskich z krajowymi i kraińskich z krajowymi otrzymuje się jednorazowo przeciętnie 60—70 matek, od pszczół kraińskich czystej rasy 50—60 matek, to od pszczół kaukaskich tylko około 40 matek, a od krajowych zaledwie około 30 matek.
Biorąc pod uwagę liczbę jednorazowo wychowanych matek przez rodzinę pszczół żywicielek oraz dorodność tych matek stwierdzić należy, że w wychowie matek pszczelich najkorzystniej jest używać mieszańce pszczół kraińskich z krajowymi, kaukaskich z krajowymi oraz pszczół kraińskich. Należy przy tym dodać, że jak przy wychowie matek kaukaskich i krajowych nie ma większego znaczenia, którą z wymienionych wyżej trzech grup żywicielek się zastosuje, to wychów matek kraińskich korzystniej byłoby prowadzić w rodzinach ich własnej rasy lub w rodzinach mieszańców kraińskich z krajowymi. Wydaje się, że powinno to być właściwie wykorzystane w prowadzeniu selekcji materiału zarodowego pszczół.
LITERATURA
Andrejewa O. L. (1965) — Pczeły kormilcy i plemiennaja rabota. Pczełowodstwo. 85 (9): 4—7.
Biłasz G. D. (1962) Usłowija wyraszcziwanija matok i nasledowanije priznakow u pczeł. Pczełowodstwo 39 (4): 9—11.
Bornus L. (1960) Pomiary wielkości pszczoły i niektórych jej części ciała. Pszczeln. Zesz. Nauk. 4 (3—4): 175—182.
Bornus L., Demianowicz A., Gromisz M. (1966) Morfometryczne badania krajowej pszczoły miodnej. (Apis m. mellifica L.). Pszczeln. Zesz. Nauk. 10 (1—4): 46.
Burmistrowa N. D. (1965) O naprawlenom izmienienii czisła jajowych truboczek u matek. Pczełowodstwo 85 (6): 15.
Gering L. (1968) Ein Beitrag zum Problem der Determination von Bienenköniginnen und-Arbeiterinnen. Schweiz. Bienenztg. 9 (5): 224—229.
strona 112Gromisz M. (1969) Próba oznaczenia morfometrycznego matek pszczelich. Pszczeln. Zesz. Nauk. 13 (1—2—3): 57—71.
Gromisz M. (1971) Tergity odwłokowe jako wskaźnik wielkości ciała pszczoły. Pszczeln. Zesz. Nauk. 15 (1—2): 15—27.
Hideszel A. A. (1973) Kaczestwo matek i trutniej. Pczełowodstwo 52 (8): 9—10.
Król A. (1974) Wpływ rasy żywicielek i rasy poddanych larw na efektywność wychowu matek pszczelich. Pszczeln. Zesz. Nauk. 18 (1): 135—142.
Örösi Pall (1964) Die Eierstöcke der Bienenköniginnen nach ihrer Anzucht-methode Duetsch, Bienenwirtschaft 15 (11): 225—228.
Smaragdowa N. P. (1960) Wlijanije srednerusskich i pomesych semej wospitatelnic na dlinu chobotka jużnych pczeł. Pczełowodstwo 37 (9): 15.
Taranow G. F. (1973) Wes matok i ich kaczestwo. Pczełowodstwo 52 (1): 27—29.
Tiriszina A. C. Szmelewa H. D. (1974) Razmery teła i płodowitost pczelinoj matki. Pczełowodstwo 53 (12): 10—11.
Woyke J. (1971) Correlations between the age at which honeybee brood was grafted characteristics of the result queens and results of insemination. J. apic. Res. 10 (1): 45—55.
Woyke J., Jasiński Z., Smagowska B. (1974) Porównanie organów rozrodczych oraz efektów sztucznego i naturalnego unasieniania pszczół różnych ras i ich mieszkańców. Pszczeln. Zesz. Nauk. 18 (1): 53—75.
Zadie M. S. (1971) Osobennosti pszczeliwogo powedenija. Pczełowodstwo 50 (4): 7—8.
Zachowel J. (1971) Zmena vachy matek po wylihnuti. Vcelarstvi 24 (1): 10—11.
INFLUENCE OF THE RACE OF REARING COLONIES ON THE MORHOLOGICAL AND ANATOMICAL FEATURES OF BEE QUEENS
A. Król, L. Bornus
Summary
In 1974—1975 interracial influence of the nursering bees of one race on the morphological and anatomical changes of specimens of other bee races was investigated. The research was carried out in Pszczelniczy Zakład Doświadczalny at Puławy.
The bees of each investigated bee race i.s, Caucasian, Carniolan and local bees were the bees of these races and their F1 interracial hybrids with the local bee were the nursering bees.
Each rearing colony was supplied with series of 92 larvae, 32 from each of 3 investigated bee races. During the experiment as mamy as 330 queens of 3 bee races have been investigated. It was stated that the race of the nursering colony inflenced the weight of the reared queens as well as their anatomical and also the morphological features for instance the value of cubital index.
In bee colonies in which specimens are orginally bigger as for instance in the case Carniolan and Local bees the reared queens are bigger, and in the colony of smaller bees as for example he Caucasian race the reared queens are smmaller.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 96: „długości języczka uległa” → długość języczka uległa
- s. 99–109, tab. 1–4 i 6–9: „nursering” → nursing
- s. 99–109, tab. 1–4 i 6–9: „larve” → larvae
- s. 101: „pszczołmai” → pszczołami
- s. 101: „porównywanie grupy” → porównywane grupy
- s. 102, tab. 3: „wieght” → weight
- s. 104: „istotnych różnie” → istotnych różnic
- s. 104, tab. 5: „Corelation” → Correlation
- s. 104, tab. 5: „regresion” → regression
- s. 105, tab. 6: „inestigation” → investigation
- s. 105, tab. 6, 1975, Krajowe czystej rasy, kol. krajowe: „33,2″ → 3,32
- s. 106: „jajnków” → jajników
- s. 107: „tergidu” → tergitu
- s. 107: „gdyż żywicielkami” → gdy żywicielkami
- s. 108, tab. 8: „Width af third” → Width of third
- s. 112, literatura: „Duetsch” → Deutsch
- s. 112, literatura: „mieszkańców” → mieszańców
- s. 112, streszczenie: „MORHOLOGICAL” → MORPHOLOGICAL
- s. 112, streszczenie: „nursering” → nursing
- s. 112, streszczenie: „i.s,” → i.e.,
- s. 112, streszczenie: „series of 92 larvae” → series of 96 larvae
- s. 112, streszczenie: „mamy as” → many as
- s. 112, streszczenie: „inflenced” → influenced
- s. 112, streszczenie: „orginally” → originally
- s. 112, streszczenie: „he Caucasian” → the Caucasian
- s. 112, streszczenie: „smmaller” → smaller
