Wczesnowiosenne pobudzanie rodzin pszczelich
tekst: Dariusz Karwan
Artykuł z numeru 2/2026 miesięcznika „Pszczelarstwo” kup ten numer
Czy ingerencja pszczelarza w rozwój rodzin stanie się powszechną praktyką w zmieniających warunkach klimatycznych. Kiedy jest możliwa, czy ma sens i na czym polega? Na te pytania odpowiedzi udziela pszczelarz stosujący zabiegi mające na celu przyspieszenie tego procesu.
Nie ma chyba pasieki, w której w ostatnim czasie nie zmagano by się ze zjawiskiem „dziury pożytkowej”. Wszelkiego rodzaju tabele z datami kwitnienia poszczególnych roślin miododajnych szybko stają się nieaktualne nie tylko w naszym kraju. Przykładem mogą być lipy, które zazwyczaj zakwitały w lipcu, a cztery lata temu w Polsce zachodniej zakwitły 29 maja. Od tego czasu nagminnie zakwitają już z początkiem czerwca, a skutki tego faktu są trudne zarówno do przewidzenia, jak i zniwelowania – zwłaszcza w pasiekach stacjonarnych. Z tego względu pszczelarze prześcigają się w pomysłach, jak najszybciej doprowadzić rodziny do maksymalnego rozwoju wczesną wiosną. Pobudzenie wiosenne ma kluczowe znaczenie dla osiągnięcia maksymalnych wyników ekonomicznych praktycznie we wszystkich pasiekach, w których głównym produktem odbieranym pszczołom jest miód. Jednak właściwe pobudzenie wiosenne rodzin pszczelich jest dość skomplikowane i wymaga wiedzy nie tylko z zakresu biologii pszczół, ale także fenologii – która jest gałęzią botaniki.
RÓŻNE PRIORYTETY
Na wstępie należy podkreślić, że nie wszystkie pasieki są zmuszone do bardzo wczesnej ingerencji pszczelarza w rozwój wiosenny. Nasze pasieki można podzielić na trzy kategorie: pierwsza to pasieki wykorzystujące bardzo wczesne pożytki tj. mniszek lekarski, sady, rzepak ozimy; druga – traktująca te pożytki jako rozwojowe, w których pierwszym pożytkiem towarowym jest robinia akacjowa, a następnie lipy. Wreszcie trzecia grupa to te pasieki, w których prowadzi się wyłącznie hodowlę matek pszczelich, a produkcja miodu traktowana jest jako działalność uboczna. Taki podział pomaga w zrozumieniu różnych celów, jakie realizują pszczelarze w swoich pasiekach na terenie całego kraju. W pasiekach, które przygotowują się na zbiór miodu z robinii akacjowej (jako pierwszego miodu towarowego) zakres czynności wczesnowiosennych nie będzie taki, jak w pasiekach przygotowujących się do zbioru miodu z roślin wczesnowiosennych. Jest to zrozumiałe, ponieważ zbyt wczesne doprowadzenie rodzin pszczelich do dużej siły, bez wykorzystania ich potencjału podczas zbioru nektaru, skutkuje licznymi rójkami i zwiększonym nakładem pracy pszczelarza. W takich pasiekach należy pobudzać rodziny bardzo ostrożnie i rozważnie. Przeciwieństwem są pasieki, które wykorzystują bardzo wczesne pożytki. Mam na myśli sady i rzepak ozimy, który w zachodniej części naszego kraju potrafi zakwitnąć już 5 kwietnia. W związku z tym, pszczelarze są zmuszeni do poszukiwania takich metod wczesnowiosennego pobudzania, by z początkiem kwietnia rodziny produkcyjne były w pełni przygotowane do wykorzystania tego pożytku.
W tym miejscu należy sobie wyjaśnić jeden z podstawowych terminów pszczelarskich – dojrzałość biologiczna rodziny pszczelej. Wydawać by się mogło, że dojrzała biologicznie rodzina to ta, która składa się z bardzo dużej liczby pszczół. Jednak z obserwacji profesora Woyke (1984) wynika, że nie zawsze przekłada się ona na wydajność miodową rodzin, ponieważ jest to tylko jedna składowa procesu ich dojrzewania. Z drugiej strony obserwacje Ferrara (1973) dowodzą, że czterokrotne zwiększenie liczby pszczół, skutkuje sześciokrotnym zwiększeniem produkcji miodu. Przytoczone wyniki badań nie stoją w sprzeczności, a jedynie wskazują na istotę dojrzałości biologicznej rodziny, czyli odpowiednią jej strukturę utworzoną z jak największej liczby pszczół lotnych i jak najmniejszej ilości czerwiu. Taki układ może wypracować pszczelarz, ingerując w znacznym stopniu w rozwój rodzin. Jest ona tym większa, im wcześniejsze pożytki występują wokół pasieki. Jednak, by móc stosować różne zabiegi pobudzające pod koniec zimy i z początkiem wiosny, należy odpowiednio przygotować rodziny do zimowli.
JAKA KONDYCJA PSZCZÓŁ– TAKA ZIMOWLA
Cały okres zimowli można podzielić na trzy zasadnicze etapy: okres, w którym
w rodzinie pszczelej znajduje się jeszcze czerw; etap bezczerwiowy – zawiązanie zimującego kłębu; faza rozpoczęcia czerwienia przez matkę pod koniec zimowli. Pierwszy etap jest bardzo ważny z punktu widzenia kondycji pszczół. Kłąb zimowy tworzą pszczoły wygryzające się między 15 lipca, a 15 września, które nie powinny wykonywać żadnych prac w ulu. Ich głównym zadaniem jest intensywne odżywianie się po to, by w ich organizmie mogło wytworzyć się ciało białkowo-tłuszczowe, niezbędne pszczołom do przeżycia zimy i zapoczątkowania wczesnowiosennego rozwoju rodzin. Z tego powodu większość pszczół wychowanych po 15 września zimy nie przetrwa (nie zdążą wykształcić ciała białkowo-tłuszczowego). Ich przeżywalność szacuje się na ok. 30 proc., a im później się wygryzą tym szybciej zginą. Z tego względu czerwienie matek we wrześniu jest niekorzystne i naraża rodzinę pszczelą na uszczuplenie zapasów zimowych oraz niepotrzebną pracę robotnic karmicielek.
Ten artykuł pochodzi z numeru 2/2026
E-prenumerata obejmuje numer bieżący i kolejne. Wcześniejsze numery są dostępne jako e-wydania — na 12 miesięcy od zakupu.
Kup e-wydanie 2/2026 — 10,00 zł E-prenumerata
Dostęp włącza się automatycznie w chwilę po opłaceniu.
Masz już dostęp? Zaloguj się.
W tym numerze — Luty 2026
- Gospodarka pasiecznaZrównoważone i pomyślne pszczelarstwo przez cały rok [2] (Sustainable and successful beekeeping throughout the year)Mića Petrović pełna treść po wykupieniu9 min
- Gospodarka pasiecznaIdzie luty – obuj się w… cierpliwośćJacek Wojciechowski pełna treść po wykupieniu7 min
- Gospodarka pasiecznaPszczelarskie dylematyBarbara Taberska pełna treść po wykupieniu7 min
- Punkt widzeniaWczesnowiosenne pobudzanie rodzin pszczelichDariusz Karwandostępny dla Ciebie17 min
- Prawodawstwo pszczelarskieCo zrobić, gdy odwiedzi nas nieproszony gośćMarcin Piróg pełna treść po wykupieniu7 min
- Pożytki i zapylanieO możliwości poprawy wiosennych pożytków pszczelich – czyli drzewa i krzewy w taśmie pokarmowej pszczółBożena Denisow, Monika Strzałkowska-Abramek pełna treść po wykupieniu8 min
- Ludzie-miejsca-wydarzeniaOficjalne stanowisko EBA w sprawie porozumienia MERCOSUR i jego wpływu na europejskie pszczelarstwoBoštjan Noč pełna treść po wykupieniu2 min
- Ludzie-miejsca-wydarzenia„Pszczelarze na fali” – ależ to był rejs!Piotr Skorupa pełna treść po wykupieniu9 min
- ApiterapiaPsychologiczne korzyści z pracy w pasiecePiotr Szyszko pełna treść po wykupieniu5 min
- Biblioteka pszczelarzaNowości wydawniczeAnna Marzec pełna treść po wykupieniu4 min
