SZKODLIWOŚĆ DZIAŁANIA NA PSZCZOŁY PAR PREPARATÓW MALAFOS, WINYLOFOS I KARBATOX W WARUNKACH POLOWYCH
tekst: Zofia Gromisz
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XVIII, 1974 — Zofia Gromisz
strona 195PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XVIII GRUDZIEŃ 1974
Zofia Gromisz
Pszczelniczy Zakład Doświadczalny Górna Niwa
WPROWADZENIE
Badania nad szkodliwym działaniem pestycydów dla pszczół wykazały, że istnieje możliwość zatruwania tych owadów na skutek toksycznego działania par preparatów, zalegających teren po ich zastosowaniu. Zjawisko to zasygnalizowali Anderson i Atkins 1955—56. Zostało ono również potwierdzone w doświadczeniach przeprowadzonych na terenie sadów w Górnej Niwie (Gromisz, Łęski 1973). Wykazano wówczas, że stopień szkodliwości dla pszczół badanych wtedy insektycydów (Owadofos, Lebaycid, Folithion) był uzależniony od warunków atmosferycznych, długości czasu przebywania pszczół na terenie zagrożonym, jak również od terminu wynoszenia pszczół do sadu po wykonaniu opryskiwania drzew.
Należy przypuszczać, że ten rodzaj szkodliwego działania na pszczoły może przybierać większe rozmiary podczas dni pogodnych, o wysokiej temperaturze powietrza, na dużych zwartych uprawach polowych, poddanych zabiegom ochrony. Szczególnie duże niebezpieczeństwo w takich warunkach mogą przedstawiać pestycydy, charakteryzujące się wysoką prężnością par. Takimi właśnie cechami odznaczają się wyprodukowane u nas w kraju przez Zakłady Chemiczne „Azot” w Jaworznie preparaty: Winylofos płynny 50 i Malafos płynny 50 (Suski, Łabanowski 1973).
W tabeli toksyczności pestycydów dla pszczół (Łęski, Hurny 1972) preparat Winylofos mimo I klasy toksyczności wymaga najkrótszego
strona 196okresu prewencji — 3 godz. Klasyfikacji dokonano przede wszystkim na podstawie jego toksyczności kontaktowej i żołądkowej. Przypuszczać można, że działanie toksyczne dla pszczół par tego preparatu będzie podobne, to znaczy bardzo silne ale krótkotrwałe. Clinch (1970) podaje, że działanie par dichlorfosu (substancja czynna Winylofosu), użytego do gazowania motylicy na plastrach pszczelich, było szkodliwe dla pszczół przez okres 4 tygodni.
Preparaty o małej prężności par nie przedstawiają przypuszczalnie dla pszczół większego niebezpieczeństwa zatruwania się fumigacyjnego. Do takich preparatów można zaliczyć na przykład Karbatox zawiesinowy 75, silnie toksyczny dla pszczół w bezpośrednim zetknięciu jak i żołądkowo (Strang i inni 1968).
Celem mojej pracy było zbadania, w jakim zakresie w warunkach polowych występuje szkodliwe dla pszczół działanie fumigacyjne preparatów o dużej prężności par — Malafos płynny 50, Winylofos płynny 50 i małej prężności — Karbatox zawiesinowy 75.
MATERIAŁ I METODYKA
Doświadczenie przeprowadzono w 1972 r. w sadzie Pszczelniczego Zakładu Doświadczalnego w Górnej Niwie. Do badań wzięto trzy preparaty owadobójcze produkcji krajowej: Winylofos płynny 50, Malafos płynny 50 i Karbatox zawiesinowy 75. Preparaty te mogą być stosowane do zwalczania wielu szkodników roślin uprawnych.
Przy wszystkich trzech preparatach stężenie cieczy roboczej wynosiło 0,15%. Opryskiwanie drzew wykonano przy użyciu opryskiwacza ORC-700, zużywając średnio około 1800 l. cieczy na 1 ha. Doświadczenie przeprowadzono w trzech terminach. Winylofos płynny 50 badano w dniu 7.VII przy temperaturze powietrza 26°C, Malafos płynny 50 w dniu 26.VII przy temperaturze powietrza około 31°C i Karbatox zawiesinowy 75 w dniu 11.VIII przy temperaturze około 28°C.
Doświadczenie przeprowadzono na pszczołach lotnych, pobieranych bez usypiania zawsze z jednej rodziny. Pszczoły rasy krajowej, umieszczone po 25 szt. w osiatkowanych klateczkach o wymiarach 12,5×12,5×12,5 cm, wynoszono do sadu w różnym czasie po wykonaniu opryskiwania drzew: po 1 godzinie, 2 godzinach, 4 godzinach, 6 godzinach. Na terenie skażonym pszczoły te, zawieszone z klateczkami w koronach drzew, na wysokości około 1,5 m nad ziemią, przebywały przez 30 i 60 minut. Przy wszystkich preparatach uwzględniono również taką kombinację, w której pszczoły umieszczano z klateczkami w sadzie w czasie przeprowadzania zabiegu. Kombinacja ta miała na celu stwierdzenie bezpośredniej toksyczności kontaktowej badanych insektycydów.
strona 197Pszczoły grupy kontrolnej, umieszczone w klateczkach, przebywały przez 60 minut na terenie nie objętym zabiegami, oddalonym od kwatery opryskiwanej o około 500 m. W każdej kombinacji (czas×preparat) wystawiane były 4 klateczki (powtórzenia) czyli razem 100 pszczół. Po ekspozycji pszczoły przetrzymywano w pracowni przez 3 dni, podkarmiając je cukrem w kostkach zwilżanych wodą. Liczbę martwych pszczół w poszczególnych klateczkach obliczano po 24, 48 i 72 godzinach od chwili wycofania z sadu.
Efekt szkodliwego działania par badanych pestycydów na pszczoły obliczano na podstawie stosunku procentowego liczby martwych pszczół do stanu wyjściowego.
WYNIKI I DYSKUSJA
Przy stosowaniu preparatów stwierdzono, że pszczoły narażone na bezpośrednie zetknięcie się z którymkolwiek z badanych preparatów podczas opryskiwania drzew jabłoni, ginęły w krótkim czasie po zabiegu w 100%, podobnie jak w doświadczeniach prowadzonych z Lebaycidem, Folithionem i Owadofosem (Gromisz, Łęski 1973). Niebezpieczeństwo, jakie stanowić może opryskiwanie tymi preparatami roślin upraw-
Tabela 1 Procent śmiertelności pszczół poddanych działaniu par insektycydów w różnym czasie po opryskiwaniu (śmiertelność określano po 24, 48 i 72 godzinach od ekspozycji) Percentage mortality of bees treated with vapors of insecticides in different time after application
| Preparat / Chemical | Czas ekspoz. w min. / Treatment period in min. | 1: 24 | 1: 48 | 1: 72 | 2: 24 | 2: 48 | 2: 72 | 4: 24 | 4: 48 | 4: 72 | 6: 24 | 6: 48 | 6: 72 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Malafos płynny 50 | 30 | 74,7 | 85,1 | 89,7 | 48,8 | 67,1 | 70,7 | 50,5 | 72,2 | 73,3 | — | — | — |
| 60 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 98,6 | 98,6 | 98,6 | — | — | — | |
| Kontrolne / Control | 60 | 2,0 | 2,0 | 3,0 | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Winylofos płynny 50 | 30 | 94,8 | 100 | 100 | 34,7 | 34,7 | 38,7 | 1,0 | 2,0 | 2,0 | 3,0 | 4,0 | 4,0 |
| 60 | 100 | 100 | 100 | 71,0 | 74,0 | 75,0 | 18,0 | 26,0 | 27,0 | 2,0 | 3,0 | 3,0 | |
| Kontrolne / Control | 60 | 0 | 4,0 | 4,0 | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Karbatox zawiesinowy 75 | 30 | 1,0 | 1,0 | 1,0 | 1,0 | 1,0 | 1,0 | 0 | 2,0 | 3,0 | — | — | — |
| 60 | 1,3 | 4,0 | 4,0 | 1,0 | 3,0 | 3,0 | 0 | 0 | 2,0 | — | — | — | |
| Kontrolne / Control | 60 | 0 | 0 | 0 | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
nych na polach w czasie przelotu nad nimi pszczół podczas pogodnych dni, może być bardzo duże.
Działanie natomiast par badanych preparatów na pszczoły było różne. Najwyższą dla nich szkodliwość wykazały pary preparatu Malafos płynny 50 (tab. 1). Śmiertelność pszczół wyniesionych do sadu nawet po 4 godzinach od opryskiwania drzew była bardzo wysoka. W każdej kombinacji, w której pszczoły przebywały na terenie zagrożonym przez 60 min., ginęły one w 100% w czasie 24 godzin po ekspozycji. Natomiast te pszczoły, które przebywały w parach przez 30 min. po 1, 2, 4 godzinach od zabiegu zginęły w tym samym czasie (24 godz.) w 74,7%, 48,8%, 50,5%. W miarę upływu czasu po wycofaniu pszczół z terenu skażonego zwiększała się liczba martwych robotnic w poszczególnych klateczkach, przetrzymywanych w laboratorium. Po 24, 48 i 72 godz. było takich pszczół średnio z wszystkich kombinacji po działaniu par Malafosu 78,8%, 87,2% i 88,7%, po działaniu par Winylofosu 40,6%, 43,0% i 43,7%, po Karbatoxie zawiesinowym 75: 0,7%, 1,8% i 2,3%. W grupie kontrolnej śmiertelność pszczół po 72 godzinach wynosiła: do Malafosu 3%, Winylofosu 4% i Karbatoxu 0%. Wydaje się, że śmiertelność pszczół wyniesionych na 30 minut do sadu po 2 godzinach od opryskiwania Malafosem była nieco niższa niż po 4 godzinach. Sądzę jednak, że różnica ta, zresztą statystycznie nie udowodniona, spowodowana została warunkami atmosferycznymi. Po 3 godzinach od zabiegu spadł mały, drobny deszcz, który mógł wpłynąć na ponowny wzrost parowania preparatu z powierzchni liści.
Zgodnie z przewidywaniem, pary Winylofosu płynnego 50 były bardzo szkodliwe dla pszczół w pierwszej godzinie po opryskiwaniu. Smiertelność pszczół wynosiła wtedy 100%, bez względu na to czy były w sadzie przetrzymywane przez 30 czy 60 minut. To wysoce trujące działanie na pszczoły par tego preparatu wyraźnie zmalało już po 2 godzinach po zabiegu, o ile czas pobytu pszczół na terenie skażonym wynosił 30 minut. Śmiertelność pszczół w tej kombinacji wynosiła po upływie 72 godzin tylko 38,7%. Jednak pszczoły trzymane w sadzie przez 60 minut po 2 godzinach od opryskiwania zginęły również w 100%. Wyniesienie pszczół na 30 minut po 4 godzinach od zabiegu utrzymało ich śmiertelność na poziomie grupy kontrolnej. Natomiast ekspozycja przez 60 minut powodowała jeszcze śmiertelność, która po 72 godzinach wynosiła 27% stanu wyjściowego pszczół. Po upływie 6 godzin od zabiegu nie stwierdzono już szkodliwego działania par Winylofosu na pszczoły bez względu na czas przebywania ich w sadzie.
Uzyskane wyniki sugerują, że 3 godzinny okres prewencji w stosunku do Winylofosu, tak jak podaje tabela toksyczności, jest wystarczający tylko wtedy, kiedy czas przebywania pszczół na terenie skażonym nie przekracza 30 minut. Praktycznie jednak należy się liczyć raczej z długim przebywaniem pszczół w sadzie i dlatego okres prewencji należy podnieść do 6 godzin.
strona 199Preparat Karbatox zawiesinowy 75, mimo swej bardzo wysokiej toksyczności kontaktowej i żołądkowej dla pszczół nie wykazał zwiększonego szkodliwego działania par. Wprawdzie ilość martwych pszczół była w każdej kombinacji wyższa niż w grupie kontrolnej gdzie wszystkie pszczoły przeżyły, lecz w żadnym przypadku nie przekroczyła 4%.
STRESZCZENIE WYNIKÓW I WNIOSKI
- Pszczoły umieszczone w sadzie podczas opryskiwania drzew badanymi preparatami w stężeniu 0,15% ginęły w 100%.
- Największą szkodliwość dla pszczół wykazały pary preparatu Malafos płynny 50. Śmiertelność pszczół wyniesionych do sadu nawet po upływie 4 godzin od zabiegu była bardzo wysoka. Przy ekspozycji pszczół w parach przez 60 minut wynosiła w każdym terminie 100%.
- Szkodliwość par preparatu Winylofos płynny 50 była najwyższa w czasie pierwszej godziny po opryskiwaniu sadów. Bez względu na czas przebywania pszczół na terenie skażonym śmiertelność ich wynosiła w tym czasie 100%. Po upływie 2 godzin szkodliwość par już malała, a po 4 godzinach po zabiegu zwiększoną śmiertelność pszczół notowano tylko w tym przypadku, gdzie pszczoły były na terenie zagrożonym trzymane przez 60 minut. Całkowity zanik szkodliwości bez względu na czas ekspozycji par notowano po 6 godzinach po zabiegu.
- Preparat Karbatox zawiesinowy 75 w ogóle nie wykazał szkodliwości gazowej dla pszczół.
- Na podstawie osiągniętych wyników wysuwa się wniosek o wydłużenie okresu prewencji dla Winylofosu do 6 godzin.
LITERATURA
Anderson L.D., Atkins E.L. (1955—1956) — Toxicity of Pesticides to Honey Bees in Laboratory and Field Tests in Southern California. Jour. Econ. Ent., 51(1) : 103—108.
Clinch P.G. (1970) — Effect on Honey Bees of combs exposed to vapour from dichlorfos slowrelease strips. N.Z.I1. Agric. Res. 13(2) : 448—452.
Gromisz Z., Łęski R. (1973) — Szkodliwość działania na pszczoły par preparatrów Lebaycid, Folithion i Owadofos w warunkach polowych — Pszczeln. Zesz. Nauk., 17: 197—204.
Łęski R., Hurny J. (1972) — Tabela toksyczności pestycydów dla pszczół i okresów prewencji. Pszczelarstwo 23(2) : 5—8.
Strang G.E., Nowakowski J., Morse R.A. (1968) — Further Observations on the Effect of Carbaryl on Honey Bees. Jour. Econ. Ent. 61(1) : 1103—1104.
Suski Z.W., Łabanowski G. (1973) — BHP w ochronie sadów. Hasło Ogrodniczo-Rolnicze, 30(7) : 20—22.
strona 200ВРЕДНОЕ ДЕЙСТВИЕ ПАРОВ ПРЕПАРАТОВ МАЛЯФОС, ВИНИЛОФОС И КАРБАТОКС НА ПЧЕЛЫ В ПОЛЕВЫХ УСЛОВИЯХ
З.Громиш
Резюме
Заключеные в клеточках пчелы выносили на 30—60 минут в сад по истечении 1, 2, 4 и 6 часов после оприскивания препаратом Малафос, Винилофос или Карбатокс. Наиболее вредными для пчел оказались пары жидкого Маляфоса — 50. Смертельность пчел вынесенных в сад, даже по истечении 4 часов от момента опрыскивания, была очень высока и зависила от времени пребывания пчел в отравленной атмосфере.
Пары жидкого Винилофоса 50 были для пчел найболее вредными в течении первого часа после опрыскиваняя, когда смертельность пчел независимо от продолжительности экспозиции, равнялась 100%. Эта чрезвычайная ядовитость паров заметно ослабевала по истечении 2 часов, а после 6 часов вредное действие препарата на пчелы уже не было заметно.
Пары препарата — эмулсионный Карбатокс 75 не проявлял увеличенного вредного действия на пчелы.
TOXICITY OF MALAFOS, WINYLOFOS AND KARBATOX VAPORS TO HONEY BEES IN FIELD CONDITIONS
Zofia Gromisz
Summary
Caged bees were placed in orchard spreyed with Winylofos Malafos and Karbatox in 1, 2, 4 or 6 hours after applications. The highest toxicity to bees showed vapor of Malafos50.Mortality of bees placed in orchard even in 4 hrs after application were very high but depended from the duration of exposure.
Vapor of Winylofos 50 were most toxic during first hour after application. Mortality of bees apart from the treatment period were 100%. These high toxic effect decreased markedly after 2 hrs and after 6 hrs completely disappeard. Vapor of insecticide Karbatox 75 did not show toxic effect to honey bees.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 196: „zbadania” → zbadanie
- s. 198: „Smiertelność” → Śmiertelność
- s. 199, literatura: „preparatrów” → preparatów
- s. 200, streszczenie rosyjskie: „Заключеные” → Заключенные
- s. 200, streszczenie rosyjskie: „оприскивания” → опрыскивания
- s. 200, streszczenie rosyjskie: „зависила” → зависела
- s. 200, streszczenie rosyjskie: „найболее” → наиболее
- s. 200, streszczenie rosyjskie: „опрыскиваняя” → опрыскивания
- s. 200, streszczenie rosyjskie: „эмулсионный” → эмульсионный
- s. 200, streszczenie angielskie: „spreyed” → sprayed
- s. 200, streszczenie angielskie: „Malafos50.Mortality” → Malafos 50. Mortality
- s. 200, streszczenie angielskie: „disappeard” → disappeared
